Systema munditotius (το σύστημα όλων των κόσμων): η πρώτη μάνταλα του Καρλ Γιουνγκ και η σημασία της
Το πρώτο σχέδιο της μάνταλα που ο Καρλ Γιουνγκ ονόμασε Systema munditotius βρίσκεται στα Μαύρα Βιβλία και χρονολογείται στις 16 Ιανουαρίου 1916. Η ολοκληρωμένη ζωγραφική σύνθεση ακολούθησε αργότερα. Η Diane Finiello Zervas τη συνδέει και με τις εγγραφές του Σεπτεμβρίου και με ένα ακόμη σχέδιο της 15ης Οκτωβρίου 1916, τοποθετώντας τη δημιουργία της μετά από αυτό. Η χρονολόγηση του αρχικού διαγράμματος δεν πρέπει επομένως να μεταφέρεται αυτομάτως στην ολοκληρωμένη εικόνα.
Στην πίσω όψη ο ίδιος χαρακτήρισε το έργο ως την πρώτη μάνταλα που κατασκεύασε το 1916, αγνοώντας ακόμη τη σημασία της. Η εξήγηση των συμβόλων της προέκυψε μέσα από τη μεταγενέστερη επεξεργασία των εμπειριών του. Τον Απρίλιο του 1955 η εικόνα δημοσιεύτηκε ανώνυμα στο ελβετικό περιοδικό Du, σε τεύχος αφιερωμένο στις συναντήσεις Eranos, σύμφωνα με τη ρητή επιθυμία του δημιουργού της. Η επιστολή του προς τον Walter Corti, στις 11 Φεβρουαρίου 1955, προσφέρει τη δική του αναδρομική περιγραφή:
«Εικονίζει τις αντινομίες του μικρόκοσμου εντός του μακρόκοσμου και των αντινομιών του. Στην κορυφή, η μορφή του νεαρού αγοριού μέσα στο φτερωτό αυγό ονομάζεται Ηρικαπαίος ή Φάνης και ως πνευματική μορφή παραπέμπει στις ορφικές θεότητες. Η σκοτεινή του αντίθεση στα βάθη προσδιορίζεται εδώ ως Αβραξάς. Είναι ο κύριος του φυσικού κόσμου (dominus mundi), ένας κοσμικός δημιουργός αμφίσημης φύσης. Από αυτόν βλέπουμε να βλασταίνει το δέντρο της ζωής, που φέρει την επιγραφή Vita (ζωή), ενώ το άνω αντίστοιχό του είναι ένα δέντρο φωτός με τη μορφή εφτάφωτης λυχνίας και τον τίτλο Ignis (πυρ) και Eros (Έρως). Το φως του παραπέμπει στον πνευματικό κόσμο του θεϊκού παιδιού.
Η τέχνη και η επιστήμη ανήκουν επίσης σ’ αυτή την πνευματική σφαίρα, με την πρώτη να απεικονίζεται ως ένα φτερωτό φίδι και τη δεύτερη ως ένα φτερωτό ποντίκι (ως δραστηριότητα που σκάβει τρύπες!). Το κηροπήγιο βασίζεται στην αρχή του πνευματικού αριθμού τρία (δύο φορές από τρεις φλόγες με μια μεγάλη φλόγα στη μέση), ενώ ο κατώτερος κόσμος του Αβραξά χαρακτηρίζεται από το πέντε, τον αριθμό του φυσικού ανθρώπου (δυο φορές από πέντε ακτίνες του αστεριού). Τα συνοδευτικά ζώα του φυσικού κόσμου είναι ένα διαβολικό τέρας και μια προνύμφη. Αυτό συμβολίζει τον θάνατο και την αναγέννηση.
Μια περαιτέρω διαίρεση της μάνταλα είναι οριζόντια. Στα αριστερά βλέπουμε έναν κύκλο που εκπροσωπεί το σώμα ή το αίμα και από αυτό υψώνεται το φίδι, το οποίο ελίσσεται γύρω από τον φαλλό, ως γενεσιουργό αρχή. Το φίδι έχει σκοτεινή και φωτεινή πλευρά, υποδηλώνοντας τη σκοτεινή επικράτεια της γης, του φεγγαριού και του κενού (ως εκ τούτου ονομάζεται Σατανάς).
Η φωτεινή επικράτεια της πλούσιας πληρότητας βρίσκεται στα δεξιά, όπου από τον φωτεινό κύκλο με την επιγραφή frigus sive amor dei («ψύχος ή αγάπη του Θεού») η περιστερά του Αγίου Πνεύματος ανοίγει τα φτερά της για να πετάξει, ενώ η Σοφία χύνει από ένα διπλό ποτήρι προς τα αριστερά και τα δεξιά. Αυτή η θηλυκή σφαίρα είναι εκείνη του ουρανού.
Η μεγάλη σφαίρα που χαρακτηρίζεται από ζιγκ-ζαγκ γραμμές ή ακτίνες αντιπροσωπεύει έναν εσωτερικό ήλιο. Εντός αυτής της σφαίρας ο μακρόκοσμος επαναλαμβάνεται, αλλά με τις άνω και κάτω περιοχές αντεστραμμένες όπως σε έναν καθρέφτη. Αυτές οι επαναλήψεις πρέπει να νοηθούν ως άπειρες στον αριθμό και γίνονται όλο και μικρότερες, έως ότου φτάσουμε στον εσώτατο πυρήνα, τον πραγματικό μικρόκοσμο».
Η τελευταία παράγραφος της επιστολής εξηγεί ένα γνώρισμα που εύκολα διαφεύγει όταν το βλέμμα μένει στις μορφές της περιφέρειας. Οι ομόκεντροι κύκλοι οδηγούν προς τον πυρήνα επαναλαμβάνοντας, σε όλο και μικρότερη κλίμακα, τη διάταξη του μεγάλου κόσμου. Η αναστροφή των άνω και κάτω περιοχών δίνει σε αυτή τη σχέση χαρακτήρα κατοπτρισμού. Ο μικρόκοσμος περιέχει τη δομή του συνόλου, σε μια ακολουθία που ο Γιουνγκ ζητά να τη φανταστούμε ως άπειρη. Η εικόνα αποκτά ιδιαίτερη συγγένεια με τον Έβδομο Λόγο, όπου το πέρασμα από τον μεγάλο κόσμο στον μικρό οδηγεί και πάλι σε μια εσωτερική απεραντοσύνη.
Ο Walter Boechat δίνει έμφαση στην οργανωτική λειτουργία της μάνταλα. Η γεωμετρική διάταξη επιτρέπει στις αντίθετες δυνάμεις να αποκτήσουν συγκεκριμένες θέσεις μέσα σε έναν κοινό χώρο. Ο κατακόρυφος άξονας φέρνει σε αντιστοιχία τον Φάνη και τον Αβραξά, ενώ ο οριζόντιος συνδέει τη σωματική και γεννητική σφαίρα με την ουράνια θηλυκή περιοχή. Η τετραμερής αυτή δομή συγκρατεί τις διαφορές καθώς τις εντάσσει σε μια ευρύτερη σχέση. Η ολότητα προκύπτει ως δυνατότητα να συνυπάρξουν δυνάμεις τις οποίες ο άνθρωπος βιώνει συχνά ως ασύμβατες.
Οι σχέσεις αυτές έχουν ήδη αρχίσει να διαμορφώνονται στην καταγραφή της 16ης Ιανουαρίου 1916 στο πέμπτο Μαύρο Βιβλίο. Η ψυχή του Γιουνγκ περιγράφει τη θέση της ανάμεσα στο άνω και στο κάτω και μιλά για το ερπετό και την περιστερά. Στην ίδια καταγραφή εμφανίζεται η σχέση της Ουράνιας Μητέρας με τον Φαλλό. Οι μορφές επανέρχονται στην αυτοτελή εκδοχή των Επτά Λόγων, ιδίως στον Πέμπτο και στον Έκτο, με μία λεκτική διαφορά: ο Έκτος μιλά για λευκό πουλί, ενώ η καταγραφή της 16ης Ιανουαρίου ονομάζει ήδη περιστερά την ουράνια μορφή. Μια ακόμη αντιστοιχία προσφέρει ο διάλογος της 6ης Οκτωβρίου 1916: η επιστήμη συνδέεται με το φως του ήλιου και η τέχνη με το φως της σελήνης, ενώ και οι δύο διακρίνονται από το έβδομο φως, το άστρο. Ο εκδοτικός σχολιασμός συσχετίζει ρητά το χωρίο με τις μορφές της τέχνης και της επιστήμης στο Systema munditotius (τετράδιο 6, σημ. 275). Η εικόνα και οι διάλογοι συμμετέχουν στην επεξεργασία της ίδιας κοσμολογίας.
Η θέση του Αβραξά απαιτεί προσοχή στα εκάστοτε συμφραζόμενα. Στην επιστολή προσδιορίζεται «εδώ» ως ο σκοτεινός αντίποδας του Φάνη και ως κύριος του φυσικού κόσμου. Στον Τρίτο Λόγο η δύναμή του περιλαμβάνει και όσα αναγνωρίζονται ως αντίθετα, με τη δημιουργία και την καταστροφή να συνυπάρχουν μέσα του. Οι διαφορετικές χρήσεις δείχνουν ότι οι μορφές μεταβάλλουν τη λειτουργία τους μέσα στη σκέψη του Γιουνγκ. Το ίδιο ισχύει για την ορφική παρουσία του Φάνη: η αρχαία μορφή εντάσσεται σε μια προσωπική σύνθεση, όπου αποκτά νόημα από τη θέση και τις σχέσεις της με τα υπόλοιπα στοιχεία.
Η Christine Maillard συνδέει τη δημιουργία των μάνταλα με τη διαμόρφωση της έννοιας του Εαυτού, του Selbst. Μέσα από τις κυκλικές παραστάσεις ο Γιουνγκ άρχισε να αναγνωρίζει ένα κέντρο της προσωπικότητας ευρύτερο από το συνειδητό εγώ. Η ανάγνωση του Systema munditotius ως συμβόλου της ψυχικής ολότητας γίνεται ακριβέστερη όταν διατηρούμε αυτή τη σειρά: προηγείται η εικονική επεξεργασία της εμπειρίας και ακολουθεί η θεωρητική της διατύπωση. Η εξήγηση του 1955 καταγράφει την κατανόηση στην οποία είχε φτάσει ο Γιουνγκ ύστερα από δεκαετίες εργασίας.
Η αυστηρή συμμετρία της συγκεκριμένης εικόνας εκφράζει μια στιγμή αυτής της αναζήτησης. Στον τόμο The Red Book: Reflections on C. G. Jung’s Liber Novus (2014) ο Joseph Cambray εξετάζει μεταγενέστερα μάνταλα του Γιουνγκ, στα οποία η συμμετρία διαταράσσεται, και ερμηνεύει αυτή τη μεταβολή ως μέρος της ψυχικής μεταμόρφωσης. Στο Lament of the Dead ο James Hillman επισημαίνει την αμυντική λειτουργία που μπορεί να αποκτήσει η προσκόλληση σε μια περίκλειστη τάξη, ενώ ο Shamdasani στρέφει την προσοχή στη μετάβαση από τη μία εικόνα στην άλλη. Οι παρατηρήσεις τους αφορούν την ευρύτερη εργασία του Γιουνγκ με τα μάνταλα. Για το Systema munditotius προσφέρουν έναν χρήσιμο προσανατολισμό: η συγκροτημένη μορφή μπορεί να διαβάζεται μαζί με τη διαδικασία από την οποία προήλθε και με τις μεταβολές που ακολούθησαν.
Στην ίδια μελέτη ο Cambray παραβάλλει ορισμένες συνθέσεις του 1917 με τις εικόνες θαλάσσιων οργανισμών που είχε δημοσιεύσει ο βιολόγος Ernst Haeckel. Οι ακτινωτές μορφές τους και οι παραλλαγές της συμμετρίας προσφέρουν ένα ενδιαφέρον εικαστικό παράλληλο. Η σύγκριση αφορά μεταγενέστερες εικόνες του Γιουνγκ και, από μόνη της, δεν αποδεικνύει άμεσο δανεισμό για το Systema munditotius. Δείχνει ωστόσο πόσο γόνιμη μπορεί να είναι η εξέταση αυτών των ζωγραφικών συνθέσεων δίπλα στις επιστημονικές απεικονίσεις της εποχής τους.
Πηγές
C. G. Jung, The Red Book: Liber Novus, επιμ. Sonu Shamdasani, W. W. Norton & Company (A Reader’s Edition, 2012), και C. G. Jung, The Black Books 1913–1932: Notebooks of Transformation, επιμ. Sonu Shamdasani, W. W. Norton & Company (2020), τετράδιο 5, 16 Ιανουαρίου 1916, και τετράδιο 6, 6 Οκτωβρίου 1916, σημ. 275, με το αρχικό διάγραμμα και την επιστολή προς τον Walter Corti στον εκδοτικό σχολιασμό και στο Παράρτημα Α του Κόκκινου Βιβλίου· Diane Finiello Zervas, «From the Instinctual to the Cosmic: Jung’s Exploration of Colour in The Red Book, 1915–1929/30», Phanês 3 (2020), σ. 25–75, ιδίως σ. 50–51, https://doi.org/10.32724/phanes.2020.Zervas· Walter Boechat, The Red Book of C. G. Jung: A Journey into Unknown Depths, Karnac Books (2017)· Christine Maillard, Au cœur du Livre Rouge: Les Sept Sermons aux morts, Imago (2017)· Thomas Kirsch και George Hogenson (επιμ.), The Red Book: Reflections on C. G. Jung’s Liber Novus, Routledge (2014), ιδίως η μελέτη του Joseph Cambray «The Red Book: Entrances and Exits»· James Hillman και Sonu Shamdasani, Lament of the Dead: Psychology After Jung’s Red Book, W. W. Norton & Company (2013).
Αρχική δημοσίευση: Δεκέμβριος 2016 — Αναθεώρηση και συμπλήρωση: Νοέμβριος 2026.