Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Η ζωγραφική του Γιουνγκ στο Κόκκινο Βιβλίο




































































Η ζωγραφική στο Κόκκινο Βιβλίο/Liber Novus γεννήθηκε από την ίδια εσωτερική εμπειρία που έδωσε αφορμή και για τη συγγραφή του. Από τα τέλη του 1913 ο Γιουνγκ κατέγραφε στα Μαύρα Βιβλία τα οράματά του και τις συνομιλίες του με μορφές που αναδύονταν από το ασυνείδητο. Όταν αργότερα άρχισε να επεξεργάζεται αυτό το υλικό στο Liber Novus, το συνόδευσε με ζωγραφικές συνθέσεις που άλλοτε ακολουθούν την αφήγηση και άλλοτε αναπτύσσονται ανεξάρτητα από αυτήν.

Στην ανάρτηση οι ζωγραφιές παρουσιάζονται απομονωμένες από τις χειρόγραφες σελίδες όπου τις είχε εντάξει ο Γιουνγκ. Στο Liber Novus συναντά κανείς συχνά την εικόνα ανάμεσα στις σειρές της περίτεχνης καλλιγραφίας του, σε ένα σύνολο που θυμίζει τα μεσαιωνικά εικονογραφημένα χειρόγραφα. Η εντύπωση που του είχαν προκαλέσει τα ψηφιδωτά της Ραβέννας, τα οποία είχε θαυμάσει το 1914, μοιάζει να επιβιώνει στα έντονα χρώματα και στην επίπεδη απόδοση των μορφών. Καθώς προχωρεί η επεξεργασία του έργου, οι παραστάσεις απομακρύνονται από την άμεση αφήγηση και αποκτούν ολοένα μεγαλύτερη αυτοτέλεια.

Η σχέση ανάμεσα στις ζωγραφιές και στο κείμενο είναι πιο σύνθετη απ’ όσο υποδηλώνει η συνηθισμένη έννοια της εικονογράφησης. Οι εικόνες συχνά συνεχίζουν μια εμπειρία που έχει ήδη καταγραφεί με λόγια, ενώ σε άλλες περιπτώσεις αναπτύσσουν το περιεχόμενό της προς νέες κατευθύνσεις. Η αντιπαραβολή με τα Μαύρα Βιβλία έδειξε μάλιστα ότι αρκετές μεταγενέστερες συνθέσεις συνδέονται με οράματα που περιγράφονται εκεί και απουσιάζουν από το κυρίως κείμενο του Κόκκινου Βιβλίου. Η ζωγραφική υπήρξε για τον Γιουνγκ ένας ακόμη τρόπος να εργαστεί πάνω στις εμπειρίες του, δίνοντας μορφή σε όσα αναδύονταν από το ασυνείδητο.

Ανάμεσα στις ζωγραφιές ξεχωρίζει η σειρά των μάνταλα. Το 1917, κατά τη στρατιωτική του υπηρεσία, ο Γιουνγκ σχεδίαζε σχεδόν καθημερινά μία νέα κυκλική σύνθεση στο τετράδιό του. Παρακολουθούσε τις μεταβολές των σχεδίων σαν να κατέγραφε την κατάσταση της ψυχής του, και αργότερα μετέφερε ορισμένα από αυτά στο Liber Novus. Με τον καιρό θα συνδέσει τη μάνταλα με τον Εαυτό, το κέντρο της ψυχικής ολότητας, και με την πορεία της εξατομίκευσης. Η ακολουθία των εικόνων διατηρεί κάτι από εκείνη την αρχική παρατήρηση: ο κύκλος επανέρχεται, ενώ οι μορφές που τον περιβάλλουν αλλάζουν συνεχώς.

Ανάλογοι προβληματισμοί διατρέχουν και τους Επτά Λόγους προς τους Νεκρούς. Η σχέση των αντιθέτων και η αναζήτηση μιας ενότητας που τα περιλαμβάνει συνδέουν τον κόσμο των εικόνων με τη γνωστική προβληματική των Λόγων. Η μορφή του Αβραξά, που ενώνει μέσα της αντίρροπες δυνάμεις, ανήκει σε αυτόν τον ευρύτερο κύκλο ιδεών. Πρόκειται για διαφορετικές εκφράσεις της ίδιας περιόδου έντονης εσωτερικής αναζήτησης, κατά την οποία ο Γιουνγκ διαμόρφωνε σταδιακά τις αντιλήψεις που θα αποτελούσαν αργότερα τον πυρήνα της αναλυτικής ψυχολογίας.

Η δυσκολία ερμηνείας αυτών των εικόνων σχετίζεται με την ίδια την αντίληψη του Γιουνγκ για το σύμβολο. Το σύμβολο εκφράζει κάτι που η συνείδηση προσπαθεί ακόμη να κατανοήσει και γι’ αυτό η σημασία του παραμένει ανοιχτή σε νέες προσεγγίσεις. Ο Γιουνγκ αντιμετώπιζε με επιφύλαξη την αποκλειστικά αισθητική θεώρηση της ζωγραφικής του, καθώς τον ενδιέφερε πρωτίστως η σχέση της με την ψυχική εμπειρία από την οποία είχε προκύψει.

Οι εικόνες αξίζει επομένως να παρατηρηθούν και ως σύνολο. Τα μοτίβα επανέρχονται, μεταβάλλονται ή αποκτούν διαφορετική θέση μέσα στις συνθέσεις. Σε αυτές τις μεταβολές μπορεί κανείς να παρακολουθήσει κάτι από την ίδια την πορεία της σκέψης του Γιουνγκ, τη στιγμή που αναζητούσε ακόμη τον τρόπο να εκφράσει όσα είχε βιώσει.

Πηγές
C. G. Jung, The Red Book: Liber Novus, επιμ. Sonu Shamdasani, W. W. Norton & Company (2009)· C. G. Jung, The Black Books 1913–1932: Notebooks of Transformation, επιμ. Sonu Shamdasani, W. W. Norton & Company (2020).

Οι εικόνες της ανάρτησης προέρχονται από την εικονογραφημένη έκδοση του Κόκκινου Βιβλίου (2009). Τα Μαύρα Βιβλία χρησιμοποιούνται για το ιστορικό πλαίσιο της δημιουργίας τους.

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

Καρλ Γιουνγκ, "Έβδομος Λόγος προς τους Νεκρούς": Ο άνθρωπος και το μοναχικό άστρο

  Λόγος Ζ΄ Τη νύχτα οι νεκροί επέστρεψαν με θρηνητικές χειρονομίες και είπαν: «Κάτι ακόμη ξεχάσαμε να συζητήσουμε. Δίδαξέ μας για τον άνθρωπο». «Ο άνθρωπος είναι μια πύλη από την οποία εισέρχεστε από τον εξωτερικό κόσμο των θεών, των δαιμόνων και των ψυχών στον εσωτερικό κόσμο, από τον μεγαλύτερο στον μικρότερο κόσμο. Μικρός και ασήμαντος είναι ο άνθρωπος· τον έχετε κιόλας αφήσει πίσω σας και βρίσκεστε ξανά στον άπειρο χώρο, στο μικρότερο ή εσωτερικό άπειρο. Σε ανυπολόγιστη απόσταση στέκει ένα μοναχικό άστρο στο ζενίθ. Αυτός είναι ο ένας Θεός αυτού του ενός ανθρώπου· αυτός είναι ο κόσμος του, το Πλήρωμά του, η θεότητά του. Σ’ αυτόν τον κόσμο ο άνθρωπος είναι ο Αβραξάς, που γεννά ή καταβροχθίζει τον κόσμο του. Αυτό το άστρο είναι ο Θεός και ο προορισμός του ανθρώπου. Αυτός είναι ο ένας Θεός που τον καθοδηγεί· μέσα του ο άνθρωπος βρίσκει ανάπαυση. Προς αυτόν κατευθύνεται το μακρύ ταξίδι της ψυχής μετά τον θάνατο· μέσα του λάμπουν σαν φως όλα όσα ο άνθρωπος αποσύρει από τον ...

Η μυστηριώδης θεότητα Αβραξάς

Η μυστηριώδης μορφή του Αβραξά μάς είναι γνωστή από διαφορετικά είδη πηγών. Ο Ειρηναίος, επίσκοπος της Λυών στα τέλη του 2ου αιώνα μ.Χ. και πολέμιος των Γνωστικών, αναφέρει στο Κατὰ αἱρέσεων (Α΄ 24) ότι οι οπαδοί του Βασιλείδη κατέγραφαν ονόματα αγγέλων και δυνάμεων για τριακόσιους εξήντα πέντε ουρανούς. Στην ίδια μαρτυρία ο Αβραξάς εμφανίζεται ως άρχοντάς τους. Πρόκειται για την περιγραφή ενός αντιπάλου τους, που χρειάζεται να διακρίνεται από τις νεότερες ανασυνθέσεις της διδασκαλίας. Το όνομα Αβρασάξ απαντά επίσης σε μαγικούς λίθους και φυλαχτά. Συχνά συνδέεται με μια μορφή που έχει κεφαλή κόκορα, ανθρώπινο κορμό και ερπετόμορφα πόδια. Η συνήθης ονομασία της ως «Αβραξά» δεν αρκεί, ωστόσο, για να αποδοθούν όλα αυτά τα αντικείμενα στους οπαδούς του Βασιλείδη. Στις επιγραφές τους συνυπάρχουν διαφορετικά θεϊκά ονόματα, όπως το Ιαώ, και η λειτουργία τους εντάσσεται στο ευρύτερο περιβάλλον της μαγείας της ύστερης αρχαιότητας. Τα σωζόμενα αντικείμενα μάς επιτρέπουν να γνωρίσουμε τη μαγική ε...

Καρλ Γιουνγκ, "Έκτος Λόγος προς τους Νεκρούς": Ο όφις και η περιστερά

Λόγος ΣΤ΄ Ο δαίμων της σεξουαλικότητας έρχεται στην ψυχή μας ως όφις. Είναι κατά το ήμισυ ανθρώπινη ψυχή και ονομάζεται «επιθυμία σκέψης». Ο δαίμων της πνευματικότητας κατεβαίνει στην ψυχή μας ως λευκό πουλί. Είναι κατά το ήμισυ ανθρώπινη ψυχή και ονομάζεται «σκέψη επιθυμίας». Ο όφις είναι μια γήινη ψυχή, κατά το ήμισυ δαιμονική, ένα πνεύμα συγγενικό με τα πνεύματα των νεκρών. Όπως εκείνα, περιπλανιέται ανάμεσα στα πράγματα της γης και μας κάνει να τα φοβόμαστε ή να τα ποθούμε. Ο όφις έχει θηλυκή φύση και αναζητεί διαρκώς τη συντροφιά των νεκρών που είναι δεμένοι στη γη, εκείνων που δεν βρήκαν το πέρασμα προς την ιδιαίτερη ύπαρξη. Ο όφις είναι πόρνη και ερωτοτροπεί με τον διάβολο και τα πονηρά πνεύματα· σκληρός τύραννος και βασανιστικό πνεύμα, που παρασύρει πάντοτε στην πιο ολέθρια μορφή κοινότητας. Το λευκό πουλί είναι η κατά το ήμισυ ουράνια ψυχή του ανθρώπου. Κατοικεί κοντά στη Μητέρα και κατεβαίνει πότε πότε. Το πουλί είναι αρσενικό, μια σκέψη που δρα. Είναι αγνό και...