Γενική Εισαγωγή: Ο Καρλ Γιουνγκ, το Κόκκινο Βιβλίο, τα Μαύρα Βιβλία και οι Επτά Λόγοι προς τους Νεκρούς
Οι Επτά Λόγοι προς τους Νεκρούς (Septem Sermones ad Mortuos) είναι ένα σύντομο, αλλά ιδιαίτερα σημαντικό κείμενο του Καρλ Γκούσταφ Γιουνγκ. Εκδόθηκαν το 1916, σε μια περίοδο έντονης εσωτερικής αναζήτησης, η οποία είχε αρχίσει στα τέλη του 1913, ύστερα από τη ρήξη του με τον Σίγκμουντ Φρόιντ. Ο Γιουνγκ επιχείρησε τότε αυτό που ο ίδιος ονόμασε «αντιπαράθεση με το ασυνείδητο». Σε κατάσταση εγρήγορσης άφηνε να αναδυθούν εικόνες που συχνά έπαιρναν τη μορφή οραματικών σκηνών. Συνομιλούσε με τα πρόσωπα που εμφανίζονταν μέσα σε αυτές και κατέγραφε τις εμπειρίες του. Από αυτή την πρακτική διαμορφώθηκε σταδιακά η μέθοδος που αργότερα ονόμασε ενεργητική φαντασία.
Τα ερωτήματα που τον απασχολούσαν είχαν παλαιότερες ρίζες. Ο Walter Boechat αναζητεί την απαρχή τους στα παιδικά όνειρα του Γιουνγκ και στη δύσκολη σχέση του με τη θρησκευτική πίστη του πατέρα του. Ήδη από τα πρώτα του χρόνια ο Γιουνγκ είχε βρεθεί αντιμέτωπος με προβληματισμούς για τη φύση του Θεού και την παρουσία του κακού. Η εσωτερική διερεύνηση που άρχισε το 1913 έδωσε σε αυτά τα ερωτήματα μια νέα μορφή: έγιναν πρόσωπα που διαλέγονται και συμβολικές ιστορίες.
Τις εμπειρίες του τις κατέγραφε αρχικά στα Μαύρα Βιβλία, μια σειρά σημειωματαρίων που καλύπτουν την περίοδο 1913–1932. Οι καταγραφές αυτές αποτελούν την πρώτη γραπτή μαρτυρία της αναζήτησής του. Έχουν τη μορφή διαλόγων με την ψυχή και με άλλες μορφές του εσωτερικού του κόσμου. Πρόκειται για ένα εργαστήριο ψυχικής διερεύνησης, όπου ο Γιουνγκ προσπαθεί να κατανοήσει όσα βιώνει.
Από το 1914 άρχισε να επιλέγει και να επεξεργάζεται μέρος αυτού του υλικού, προκειμένου να του δώσει τη μορφή ενός ενιαίου έργου. Το ονόμασε Liber Novus, δηλαδή «Νέο Βιβλίο». Πρόκειται για το ίδιο έργο που σήμερα γνωρίζουμε ως Κόκκινο Βιβλίο, ονομασία που επικράτησε εξαιτίας του μεγάλου, κόκκινα βιβλιοδετημένου χειρογράφου του. Το Liber Novus και το Κόκκινο Βιβλίο είναι, επομένως, δύο ονομασίες του ίδιου έργου.
Η καλλιγραφική μεταγραφή άρχισε το 1915. Ο Γιουνγκ έγραψε το κείμενο με περίτεχνα γράμματα και το συνόδευσε με δικές του εικόνες. Κατά τη μεταφορά από τα σημειωματάρια στο νέο έργο άλλαξε τη διάταξη ορισμένων επεισοδίων, επεξεργάστηκε τους διαλόγους και έδωσε διαφορετικό βάρος σε κάποιες μορφές. Το αποτέλεσμα είναι μια συμβολική αφήγηση που αναπτύχθηκε από τις αρχικές εμπειρίες, αλλά απέκτησε τη δική της λογοτεχνική και εικαστική υπόσταση.
Οι εικόνες του Κόκκινου Βιβλίου/Liber Novus έχουν ιδιαίτερη σημασία. Όπως παρατηρεί ο Ulrich Hoerni, ορισμένες συνοδεύουν συγκεκριμένες σκηνές, ενώ άλλες αφηγούνται δικές τους ιστορίες ή εμφανίζονται χωρίς άμεση σύνδεση με το κείμενο. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν οι μάνταλα, με τη σύνθετη συμβολική τους διάταξη. Η Susan Thackrey επισημαίνει ότι η καλλιγραφία και η εικονογράφηση συνδυάζουν στοιχεία της μεσαιωνικής παράδοσης με αναζητήσεις της νεότερης τέχνης. Ο Γιουνγκ ανατρέχει σε παλαιές μορφές έκφρασης, προκειμένου να αποδώσει μια βαθιά προσωπική εμπειρία.
Το Κόκκινο Βιβλίο/Liber Novus παρέμεινε τελικά ανέκδοτο όσο ζούσε ο Γιουνγκ και δημοσιεύτηκε μόλις το 2009 σε επιμέλεια του Sonu Shamdasani. Η σύγχρονη έκδοση περιλαμβάνει και υλικό που είχε μείνει έξω από τον καλλιγραφημένο τόμο, αλλά έχει ιδιαίτερη σημασία για την ιστορία των Επτά Λόγων.
Στις αρχές του 1916 η εσωτερική αναζήτηση του Γιουνγκ πήρε μια ακόμη πιο έντονη μορφή. Ο ίδιος συνέδεσε τη συγγραφή των Επτά Λόγων με ασυνήθιστα περιστατικά στο σπίτι του, τα οποία περιέγραψε αργότερα. Την ίδια περίοδο συνέλαβε τη μάνταλα Systema Munditotius, μια εικαστική σύνθεση που παρουσιάζει στενή συγγένεια με την κοσμολογία των Επτά Λόγων. Η συγγένεια αυτή βοηθά στην κατανόηση του συμβολικού τους κόσμου, χωρίς να επιβάλλει μία μοναδική ερμηνεία για κάθε επιμέρους μορφή.
Η πρώτη καταγραφή των Επτά Λόγων αρχίζει στις 30 Ιανουαρίου 1916, προς το τέλος του πέμπτου Μαύρου Βιβλίου, και συνεχίζεται στο έκτο έως τις 8 Φεβρουαρίου. Ανάμεσα στις διδασκαλίες παρεμβάλλονται συνομιλίες με την ψυχή. Στα σημειωματάρια η διδασκαλία παρουσιάζεται μέσα από το αφηγηματικό «εγώ» του Γιουνγκ. Αυτή είναι η αρχική μορφή του υλικού, πριν από τη μεταγενέστερη επεξεργασία του.
Μέσα στο ίδιο έτος ο Γιουνγκ απομόνωσε από τα Μαύρα Βιβλία και επεξεργάστηκε το κείμενο των Επτά Λόγων, το οποίο τύπωσε ιδιωτικά σε περιορισμένο αριθμό αντιτύπων. Στην αυτοτελή αυτή έκδοση οι Λόγοι αποδίδονται στον Βασιλείδη της Αλεξάνδρειας, τον γνωστικό δάσκαλο του δεύτερου αιώνα μ.Χ. Ο Βασιλείδης λειτουργεί εδώ ως συμβολικό πρόσωπο που εκφέρει τη διδασκαλία.
Το 1925 κυκλοφόρησε ιδιωτικά στην Αγγλία μετάφραση του H. G. Baynes. Το γερμανικό κείμενο έγινε ευρύτερα γνωστό το 1962, όταν περιλήφθηκε στο αυτοβιογραφικό βιβλίο του Γιουνγκ Αναμνήσεις, Όνειρα, Στοχασμοί (Erinnerungen, Träume, Gedanken).
Το 1917 ο Γιουνγκ προχώρησε σε μια νέα επεξεργασία του οραματικού υλικού που είχε καταγράψει στα Μαύρα Βιβλία. Συνέταξε ένα χωριστό χειρόγραφο με τίτλο Δοκιμασίες (Prüfungen), το οποίο προοριζόταν να αποτελέσει μέρος του Κόκκινου Βιβλίου/Liber Novus. Σε αυτό περιέλαβε και τους Επτά Λόγους, προσθέτοντας μετά από κάθε Λόγο τον σχολιασμό του Φιλήμονα. Η διδασκαλία αποκτά επομένως ένα ευρύτερο αφηγηματικό πλαίσιο, όπου ο Φιλήμων εμφανίζεται ως δάσκαλος. Ο Γιουνγκ άφησε τελικά τις Δοκιμασίες έξω από τον καλλιγραφημένο τόμο και το χειρόγραφο παρέμεινε ανέκδοτο. Δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά το 2009, όταν ο Sonu Shamdasani το συμπεριέλαβε στην έκδοση του επίσης ανέκδοτου ως τότε Κόκκινου Βιβλίου/Liber Novus.
Οι εκδόσεις του Κόκκινου Βιβλίου/Liber Novus το 2009 και των Μαύρων Βιβλίων το 2020 μας επιτρέπουν σήμερα να παρακολουθήσουμε τη διαμόρφωση του κειμένου. Χρειάζεται όμως να διατηρούμε σαφή τη διάκριση ανάμεσα στις διαφορετικές μορφές του. Στα Μαύρα Βιβλία μιλά το αφηγηματικό «εγώ» του Γιουνγκ, στις Δοκιμασίες του Κόκκινου Βιβλίου ο Φιλήμων και στην αυτοτελή έκδοση του 1916 ο Βασιλείδης. Οι μορφές αυτές ανήκουν στην ίδια εσωτερική αναζήτηση, αλλά παρουσιάζουν διαφορετικό αφηγηματικό πλαίσιο. Ειδικότερα, ο Φιλήμων αποτελεί πρόσωπο των ευρύτερων οραματικών καταγραφών και όχι τον ομιλητή της αυτοτελούς έκδοσης του 1916 που μεταφράζεται εδώ.
Οι τρεις κειμενικές μορφές των Επτά Λόγων
| Κειμενική μορφή | Χρονικό πλαίσιο | Φωνή που μιλά |
|---|---|---|
| Μαύρα Βιβλία | 30 Ιανουαρίου – 8 Φεβρουαρίου 1916 | Το αφηγηματικό «εγώ» του Γιουνγκ |
| Αυτοτελής έκδοση των Επτά Λόγων | Ιδιωτική εκτύπωση το 1916 | Ο Βασιλείδης της Αλεξάνδρειας |
| Δοκιμασίες/Prüfungen | Χειρόγραφο του 1917· πρώτη δημοσίευση το 2009 | Ο Φιλήμων, με πρόσθετους σχολιασμούς |
Η ελληνική μετάφραση στο παρόν ιστολόγιο. Ως κείμενο αναφοράς χρησιμοποιείται η αυτοτελής μορφή των Επτά Λόγων του 1916, όπως δημοσιεύεται στο Erinnerungen, Träume, Gedanken, με επιμέλεια της Aniela Jaffé, από τον εκδοτικό οίκο Rascher το 1962. Σε αυτήν η διδασκαλία αποδίδεται στον Βασιλείδη και είναι η μόνη μορφή του έργου που ο Γιουνγκ επέτρεψε να φτάσει στους αναγνώστες. Για τη μελέτη, όμως, της διαμόρφωσης του έργου συνεξετάζονται οι καταγραφές των Μαύρων Βιβλίων και η επεξεργασία των Δοκιμασιών του 1917, η οποία περιλήφθηκε στην έκδοση του Κόκκινου Βιβλίου/Liber Novus του 2009. Η γαλλική μετάφραση που δημοσιεύει η Christine Maillard το 2017 ακολουθεί αυτή τη δεύτερη επεξεργασία. Στα ερμηνευτικά υπομνήματα διευκρινίζεται κάθε φορά πότε γίνεται αναφορά σε διαφορετική καταγραφή. Οι πρόσθετες φράσεις και οι διάλογοι των άλλων μορφών στις διαφορετικές επεξεργασίες δεν συμπεριλαμβάνονται στην ελληνική μετάφραση, καθόσον ο Γιουνγκ δεν επέλεξε τελικά να γίνουν γνωστές στο κοινό όσο ζούσε.
Ο ίδιος ο Γιουνγκ θεωρούσε τις εμπειρίες εκείνων των χρόνων καθοριστικές για τη ζωή και το έργο του. Αργότερα έγραψε ότι μεγάλο μέρος της επιστημονικής του προσπάθειας υπήρξε μια απόπειρα να κατανοήσει όσα είχε συναντήσει κατά την αντιπαράθεσή του με το ασυνείδητο. Έτσι, οι Επτά Λόγοι αποκτούν διπλό ενδιαφέρον. Μπορούν να διαβαστούν ως αυτοτελές συμβολικό κείμενο, με τη δική του ιδιαίτερη γλώσσα, αλλά και ως μαρτυρία μιας εσωτερικής αναζήτησης που συνέβαλε στη διαμόρφωση της αναλυτικής ψυχολογίας.
Πηγές
C. G. Jung, Erinnerungen, Träume, Gedanken, επιμ. Aniela Jaffé, Rascher Verlag (1962)· C. G. Jung, The Red Book: Liber Novus, επιμ. Sonu Shamdasani, W. W. Norton & Company (2009)· C. G. Jung, The Black Books 1913–1932: Notebooks of Transformation, επιμ. Sonu Shamdasani, W. W. Norton & Company (2020), τετράδιο 5, 30 Ιανουαρίου 1916, και τετράδιο 6, 30 Ιανουαρίου–8 Φεβρουαρίου 1916· Christine Maillard, Au cœur du Livre Rouge: Les Sept Sermons aux morts, Imago (2017), ιδίως σσ. 46–55· James Hillman και Sonu Shamdasani, Lament of the Dead: Psychology After Jung’s Red Book, W. W. Norton & Company (2013)· Walter Boechat, The Red Book of C. G. Jung: A Journey into Unknown Depths, Karnac Books (2017)· Stephan A. Hoeller, The Gnostic Jung and the Seven Sermons to the Dead, Quest Books (1982· 7η εκτύπωση 2009)· C. G. Jung, Septem Sermones ad Mortuos (ιδιωτική έκδοση 1916)· Thomas Kirsch και George Hogenson (επιμ.), The Red Book: Reflections on C. G. Jung’s Liber Novus, Routledge (2014), ιδίως οι μελέτες των Ulrich Hoerni και Susan Thackrey.
Αρχική δημοσίευση: Δεκέμβριος 2016 · Αναθεώρηση και συμπλήρωση: Νοέμβριος 2026.