Ο Καρλ Γιουνγκ συνέδεε τη συγγραφή των Επτά Λόγων προς τους Νεκρούς, στις αρχές του 1916, με μια σειρά από ασυνήθιστα περιστατικά στο σπίτι του. Η ιστορία μάς παραδίδεται κυρίως μέσα από δύο μεταγενέστερες αφηγήσεις του ίδιου: τη συνομιλία του με την Cary de Angulo, τη μετέπειτα Cary Baynes, το 1923, και την εξιστόρηση που περιλαμβάνεται στις Αναμνήσεις, τις οποίες κατέγραψε και επιμελήθηκε η Aniela Jaffé. Οι εκδόσεις του Κόκκινου Βιβλίου και των Μαύρων Βιβλίων παραθέτουν αυτές τις μαρτυρίες και τις συνδέουν με τις οραματικές καταγραφές της περιόδου.
Στην αφήγηση που σημείωσε η de Angulo, η αναστάτωση αρχίζει από τον γιο του Γιουνγκ. Μια νύχτα το παιδί παραμιλούσε και στριφογύριζε στον ύπνο του, λέγοντας ότι αδυνατούσε να ξυπνήσει. Η μητέρα του κάλεσε τον Γιουνγκ, ο οποίος το ηρέμησε με κρύες κομπρέσες. Το επόμενο πρωί, εξαντλημένο και χωρίς ανάμνηση του επεισοδίου, έμεινε στο σπίτι με την προτροπή του πατέρα του. Ζήτησε τότε χαρτί και χρωματιστά μολύβια και ζωγράφισε έναν άνδρα που ψάρευε με καλάμι. Στη μία πλευρά στεκόταν ο Διάβολος και διεκδικούσε τον ψαρά, επειδή εκείνος έπιανε τα ψάρια του. Στην άλλη, ένας άγγελος υπερασπιζόταν τον άνδρα, εξηγώντας ότι έπαιρνε μόνο τα κακά ψάρια. Αφού ολοκλήρωσε τη ζωγραφιά, το παιδί φάνηκε ικανοποιημένο. Ο Γιουνγκ αναγνώριζε στον ψαρά τον εαυτό του.
Στην ίδια εξιστόρηση αναφέρεται ότι δύο από τις κόρες του είχαν την εντύπωση πως είδαν φαντάσματα στα δωμάτιά τους εκείνη τη νύχτα. Η καταγραφή του 1923 τοποθετεί τη συγγραφή των Λόγων την επόμενη ημέρα. Ο Γιουνγκ τη συνέδεε με την πεποίθηση ότι η οικογένειά του θα απαλλασσόταν από τις ενοχλήσεις και ανέφερε ότι έκτοτε επανήλθε η ηρεμία. Η σχέση ανάμεσα στη γραφή και στην παύση των περιστατικών αποτελεί μέρος της δικής του αναδρομικής ερμηνείας.
Στις Αναμνήσεις κεντρική θέση έχει το επεισόδιο με το κουδούνι της εξώπορτας. Κατά την αφήγηση του Γιουνγκ, γύρω στις πέντε το απόγευμα μιας Κυριακής το κουδούνι άρχισε να χτυπά με ένταση. Οι άνθρωποι του σπιτιού έτρεξαν στην είσοδο και τη βρήκαν άδεια. Ο ίδιος καθόταν κοντά στο κουδούνι και θυμόταν ότι το άκουσε να χτυπά και το είδε να κινείται. Περιέγραφε την ατμόσφαιρα ως πυκνή και ασφυκτική, σαν το σπίτι να ήταν γεμάτο από ένα πλήθος πνευμάτων στριμωγμένων ως την πόρτα. Όταν αναρωτήθηκε τι συνέβαινε, οι φωνές δήλωσαν ότι είχαν επιστρέψει από την Ιερουσαλήμ ύστερα από μια άκαρπη αναζήτηση. Η δήλωση αυτή αντιστοιχεί στο αφηγηματικό άνοιγμα των Επτά Λόγων.
Ο Γιουνγκ διηγείται ότι τότε το κείμενο άρχισε να αναδύεται αυθόρμητα και γράφτηκε μέσα σε τρία βράδια. Με το που έπιασε την πένα, η βαριά ατμόσφαιρα υποχώρησε και η παρουσία του πλήθους διαλύθηκε. Η αφήγηση παρουσιάζει τη γραφή ως ανταπόκριση σε μια πίεση που είχε αποκτήσει μορφή και φωνή. Η εμπειρία της ανακούφισης συνδέεται με την έναρξη του διαλόγου: οι παρουσίες ζητούν κάτι, και ο Γιουνγκ αναλαμβάνει να τους απαντήσει.
Για την ακριβή χρονολόγηση χρειάζεται να συνεξεταστούν οι εγγραφές των Μαύρων Βιβλίων. Η καταγραφή των Λόγων εκτείνεται από τις 30 Ιανουαρίου έως τις 8 Φεβρουαρίου 1916. Στις 29 Ιανουαρίου εμφανίζονται ήδη τα πνεύματα και το χτύπημα στην πόρτα μέσα στον διάλογο με την ψυχή· την επομένη ακούγονται οι νεκροί που επέστρεψαν από την Ιερουσαλήμ. Τα χωρία τεκμηριώνουν την πορεία της οραματικής αφήγησης. Οι οικογενειακές σκηνές με το κουδούνι και τα παιδιά περιγράφονται στις μεταγενέστερες αφηγήσεις. Η φράση «την επόμενη ημέρα» στη σημείωση της de Angulo δίνει μια σχετική χρονική ακολουθία, ενώ τα «τρία βράδια» των Αναμνήσεων αποδίδουν τον ρυθμό της εργασίας όπως τον ανακαλούσε ο Γιουνγκ. Οι ημερομηνίες των τετραδίων προσφέρουν ασφαλέστερη βάση για τη χρονολόγηση της καταγραφής, διατηρώντας διακριτή την ανάμνηση των περιστατικών του σπιτιού.
Η επιστροφή από την Ιερουσαλήμ έχει και ένα παλαιότερο προηγούμενο. Στις 17 Ιανουαρίου 1914, σε οραματική καταγραφή που θα ενταχθεί στο Κόκκινο Βιβλίο/Liber Novus, ο Γιουνγκ συναντά νεκρούς Αναβαπτιστές. Μια μορφή που συστήνεται ως Ιεζεκιήλ τού εξηγεί ότι κατευθύνονται στην Ιερουσαλήμ για να προσευχηθούν στους ιερούς τόπους. Παρά την πίστη με την οποία είχαν πεθάνει, εξακολουθούν να αναζητούν γαλήνη, αισθανόμενοι ότι κάτι σημαντικό από τη ζωή τους είχε μείνει αβίωτο. Η επάνοδός τους το 1916 συνεχίζει αυτή την εκκρεμότητα. Το επεισόδιο του σπιτιού συνδέθηκε από τον Γιουνγκ με μορφές που είχαν ήδη ιστορία μέσα στον οραματικό του κόσμο.
Η ενασχόληση του Γιουνγκ με τους νεκρούς είχε και οικογενειακή προϊστορία. Ο παππούς του από την πλευρά της μητέρας του, Samuel Preiswerk, περιέγραφε εμπειρίες που θεωρούσε εμφανίσεις νεκρών, ενώ ο νεαρός Γιουνγκ παρακολούθησε τις πνευματιστικές συνεδρίες της εξαδέλφης του Helene Preiswerk. Το υλικό των συνεδριών αποτέλεσε αντικείμενο της διδακτορικής διατριβής του το 1902. Ο Γιουνγκ αναζητούσε ψυχολογική εξήγηση για τις μορφές που εμφανίζονταν, συσχετίζοντάς τες με σχετικά αυτόνομα ψυχικά περιεχόμενα που μπορούν να προσωποποιούνται. Ο Boechat αναγνωρίζει εδώ μία από τις αφετηρίες της μεταγενέστερης θεωρίας των συμπλεγμάτων.
Η Christine Maillard επισημαίνει ότι το προσωπικό πλαίσιο της συγγραφής συμβάλλει στην κατανόηση της ιδιαίτερης, επωδικής μορφής του κειμένου. Οι Λόγοι οργανώνονται ως διδασκαλία προς συγκεκριμένους ακροατές, οι οποίοι παρεμβαίνουν με τις δικές τους απαιτήσεις. Τα Μαύρα Βιβλία διασώζουν με ιδιαίτερη σαφήνεια την αντιστροφή που συντελείται: οι νεκροί ζητούν από τον ζωντανό τη γνώση που τους έλειπε. Ο Walter Boechat συνδέει αυτό το αίτημα με την αβίωτη ζωή και με όσα αναζητούν συνειδητή έκφραση. Η διδασκαλία προσφέρει στους νεκρούς κάτι που περιμένουν από τους ζωντανούς, δίνοντας στη γραφή τη θέση μιας ενεργής ανταπόκρισης.
Η ερμηνεία αυτή διευρύνεται στο Lament of the Dead, όπου ο James Hillman και ο Sonu Shamdasani εξετάζουν τους νεκρούς σε σχέση με την ανθρώπινη ιστορία που παραμένει ενεργή μέσα στους ζωντανούς. Το παρελθόν περιλαμβάνει απαιτήσεις και ερωτήματα που εξακολουθούν να επηρεάζουν το παρόν. Η φαντασία, στη συζήτησή τους, είναι ο τόπος όπου αυτές οι παρουσίες μπορούν να αποκτήσουν φωνή. Η προσωπική αναστάτωση του Γιουνγκ συνδέεται από αυτή την οπτική με μια ευρύτερη σχέση προς την ιστορία, σε μια εποχή που δοκιμαζόταν από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο.
Στη μελέτη του για το Κόκκινο Βιβλίο ως λογοτεχνικό έργο, στον τόμο The Red Book: Reflections on C. G. Jung’s Liber Novus (2014), ο John Beebe συσχετίζει ειδικότερα το «στοίχειωμα» του σπιτιού με την επανεμφάνιση παραμερισμένων πλευρών της συλλογικής μνήμης. Πρόκειται για ερμηνευτική συσχέτιση της αφήγησης. Η προσοχή μεταφέρεται από το μεμονωμένο παράξενο συμβάν στο περιεχόμενο που ζητά να ακουστεί και στον τρόπο με τον οποίο η γραφή το επεξεργάζεται. Η διήγηση της αναστάτωσης του 1916 αποκτά θέση μέσα σε ένα έργο που επιστρέφει επίμονα σε όσα έμειναν ανολοκλήρωτα.
Οι αναφορές στην οικογένεια και στο κουδούνι φτάνουν ως εμάς μέσα από τη μαρτυρία του ίδιου του Γιουνγκ. Η σημείωση της de Angulo τεκμηριώνει όσα εκείνος της αφηγήθηκε το 1923, ενώ οι Αναμνήσεις διασώζουν μια ακόμη μεταγενέστερη ανασύνθεση. Η διερεύνηση της φυσικής αιτίας των περιστατικών και το ερώτημα για την ύπαρξη πνευμάτων παραμένουν διακριτά από την ιστορία της συγγραφής. Οι πηγές που διαθέτουμε επιτρέπουν κυρίως να παρακολουθήσουμε πώς ο Γιουνγκ συνέδεσε αυτές τις εμπειρίες με τη δημιουργία των Επτά Λόγων και πώς τις ενέταξε στη σχέση του με το ασυνείδητο.
Πηγές
C. G. Jung, The Red Book: Liber Novus, επιμ. Sonu Shamdasani, W. W. Norton & Company (A Reader’s Edition, 2012), και C. G. Jung, The Black Books 1913–1932: Notebooks of Transformation, επιμ. Sonu Shamdasani, W. W. Norton & Company (2020), τετράδιο 4, 17 Ιανουαρίου 1914, τετράδιο 5, 29–30 Ιανουαρίου 1916, και τετράδιο 6, 8 Φεβρουαρίου 1916, με τις ημερολογημένες εγγραφές και την καταγραφή της Cary de Angulo του 1923· C. G. Jung, Memories, Dreams, Reflections, Pantheon Books (1963), καταγραφή και επιμέλεια Aniela Jaffé, όπως παρατίθεται στις δύο παραπάνω εκδόσεις· Christine Maillard, Au cœur du Livre Rouge: Les Sept Sermons aux morts, Imago (2017)· Walter Boechat, The Red Book of C. G. Jung: A Journey into Unknown Depths, Karnac Books (2017)· James Hillman και Sonu Shamdasani, Lament of the Dead: Psychology After Jung’s Red Book, W. W. Norton & Company (2013)· Thomas Kirsch και George Hogenson (επιμ.), The Red Book: Reflections on C. G. Jung’s Liber Novus, Routledge (2014), ιδίως η μελέτη του John Beebe «The Red Book as a Work of Literature»· Stephan A. Hoeller, The Gnostic Jung and the Seven Sermons to the Dead, Quest Books (1982· 7η εκτύπωση 2009).
Αρχική δημοσίευση: Δεκέμβριος 2016 — Αναθεώρηση και συμπλήρωση: Νοέμβριος 2026.